و من الدّلائل أن يرى من عزمه * طوع الحبيب و ان الحّ العاذل « 1 » و من الدّلائل أن يرى متبسّما * و القلب فيه من الحبيب بلابل « 2 » و من الّدلائل أن يرى متفهّما * لكلام من يحظى لديه السائل « 3 » و من الدّلائل أن يرى متقشّفا * متحفّظا من كلّ ما هو قائل « 4 » مىگويم : از جمله چيزهايى كه درست است دليل اين گفتار قرار داده شود سخنانى كه غزّالى ضمن آنچه در اواخر اين كتاب در معناى محبّت گفته و ما آنها را حذف كرده‌ايم از بعضى از آنها نقل كرده است كه : محبّت عبارت از محو ارادات و احتراق صفات و حاجات است ؛ و از ديگرى كه نقل كرده است كه : محبّت معنايى است از محبوب كه قلوب را مقهور مىكند دلها از ادراك آن ناتوان و زبانها از بيان آن ممنوعند ، كسى كه آن را در دل خود براى خدا بيابد او محبّ خداوند است . بيان معناى انس با خدا ( 1 ) گفتيم كه انس و خوف و شوق از آثار محبّت است جز اين كه آنها بر حسب نظر محبّ و آنچه در وقت بر او غلبه دارد مختلف مىشود . هرگاه نگريستن از پس پرده غيب به منتهاى جمال حق بر او غالب باشد و قصور خود را از آگاهى بر كنه جلال او احساس كند دل به طلب برانگيخته مىشود و در او ناآرامى و هيجان پديد مىآيد . اين حالت ناآرامى و بيقرارى را شوق مىنامند ، و آن نسبت به امرى است كه از او غايب است . هرگاه شادى قرب و مشاهدهء حضور كه از كشف حاصل مىشود بر او غلبه يابد و نظرش بر مطالعهء جمال حاصل از كشف مقصور بوده و به آنچه هنوز درك نكرده توجّه نداشته باشد دل به آنچه ملاحظه مىكند شاد مىشود ، و اين شادى را انس مىنامند . اگر نظرش به صفات عزّ و بى نيازى حقّ و عدم مبالات و خطر امكان زوال و بعد از او معطوف باشد به سبب اين احساس دلش دردناك مىشود و اين دردناكى را خوف مىگويند . اين حالات تابع همين نظرات و اين نظرات نيز تابع سببهايى است كه مقتضى آنهاست و قابل شمارش نيستند . بنابراين انس عبارت از خوشحالى و شادى دل به سبب مشاهدهء جمال محبوب است به

--> ( 1 ) و از دلايل اين كه ديده شود عزم او - فرمانبردارى دوست است هر چند نكوهشگر اصرار كند ( 2 ) و از دليلها يكى آن كه متبسّم ديده شود - با آن كه در دل او از دوست غمهايى است ( 3 ) و از دليلها يكى آن كه درك كننده باشد - سخن كسى را كه پرسش كننده از او بهره‌مند مىشود ( 4 ) و از دليلها يكى آن كه پارسا ديده شود - و در هر چه مىگويد با احتياط باشد .